Graag wil ik ingaan op zen als zijnde in de eerste plaats een ervaringsweg.
We noemen Zen een weg van herinnering. Een herinnering van wat? Van je leven. Je leven zoals het is. Zoals het is? Ja, het leven als een directe expressie van ‘’iets’’ dat zich op een onmiddellijke, onnavolgbare wijze in jou en in alles en iedereen manifesteert.
Dit ‘iets’ is niet afhankelijk van wat ook – niet van denken, niet van voelen, niet van emotie, niet van concepten of oordelen maar het sluit al dat ook niet uit. Dat iets manifesteert zich hier, in datgene wat ziet, hoort, spreekt.
Omdat het zo onmiddellijk en direct is en niet kan worden gevat met het denken, is de her-innering daaraan afhankelijk van de directe ervaring. Het is de ervaring waarin we in het moment van dit bestaan opgaan die bevrijdend werkt. Daarom worden zen en in feite alle spirituele wegen ervarings-, bevrijdings- of verlossingswegen genoemd.
Terwijl we in de wereld leven en werkzaam zijn, keren we ons af van de wereld, we verzaken de wereld teneinde naar binnen te gaan, af te dalen in ons bewustzijn, dat de functie is van onze geest, de functie die ons in de wereld laat zijn en ons de mogelijkheid geeft tot ontwikkeling, het maken van keuzes, het hebben van gevoelens en emoties en het geven van een oordeel. In die functie kunnen we met gemak verdwalen omdat bewustzijn ons ook de illusie geeft van een persoonlijkheid, een ego en identiteit waaraan we vastklampen. Ziedaar de bron van zelfveroorzaakt lijden.
Maar wat ons de mogelijkheid om te verdwalen in een illusie, geeft ons ook de mogelijkheid om ons te herinneren wat en wie in werkelijkheid zijn.
De bevrijding zit ‘m in het diepe inzicht van Zelfloosheid. Er is niets met een onafhankelijk zelf – geen mens, dier, plant of ding. Alles is wederzijds volstrekt afhankelijk van elkaar. De persoon die ik in de wereld ben is voor dat leven afhankelijk van alles wat verschijnt, van iedereen die leeft en heeft geleefd. En alles wat verschijnt, verandert per moment. Derhalve is alles is van nature open, zonder substantie. Elke keer als we onze ogen knipperen is de wereld, ja het universum totaal veranderd.
Die feiten, de wederzijdse afhankelijkheid, de continue verandering, geen substantie of zelf – die fundamentele waarheden kunnen niet met woorden worden overgebracht. Ze moeten worden ervaren. Dat is de betekenis van ontwaken – ontwaken tot de waarheid van de geest van zen. Ontwaken door de kracht van een moment van overgave – een moment van zelfvergetelijkheid.
In de eerste eeuwen van onze jaartelling luidde een vroege zentekst in het oude China: Zen heeft de geest als kern en geen methode als leermethode. Het is een voor mij geliefd uitgangspunt.
Het is de geest, het ongeborene, het onnoembare, die het letterlijk voor het zeggen heeft – het is wat hier spreekt, hoort, ziet, ruikt, voelt, proeft. En hoewel we spreken van een zentraining die vele jaren in beslag neemt, kent de ervaringsweg in feite geen methode. Want ieder ogenblik manifesteert zich datgene wat we zoeken. We zijn het ten diepste zelf. We manifesteren het zelf. Het uit zich in ieder moment in alles wat gebeurt, wat we horen, wat we ervaren. Het wachten is op het kwartje dat valt – het moment waarop het idee van zoeken, iemand die zoekt, iets waarnaar we zoeken volledig wegvalt en de directe ervaring kan plaatsvinden – onverwacht, niet gepland, los van ratio, aan alles voorbijgaand.
Dat is wat zenleraar Dogen Zenji het wegvallen van lichaam en geest noemt. En meer nog – het wegvallen van het wegvallen. Want er valt niets weg. Immers, het wegvallen, dat is het ook. Dus, wat valt er weg? En goed beschouwd – wat valt er te bevrijden. Zijn we het immers niet al?
